br. 021-01-01784/2026-02 datum: 10.9.2026.

Postupajući u okviru zakonom propisane nadležnosti[1] da prati sprovođenje zakona koji se tiču zabrane diskriminacije i preporučuje organima javne vlasti i drugim licima mere za ostvarivanje ravnopravnosti i zaštite od diskriminacije, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti upućuje

PREPORUKU MERA ZA OSTVARIVANjE RAVNOPRAVNOSTI I ZAŠTITE OD DISKRIMINACIJE

Poverenik za zaštitu ravnopravnosti preporučuje Gradskom centru za socijalni rad u Beogradu da, preko nadležnog Odeljenja Voždovac:

• bez odlaganja izvrši procenu potreba i rizika lica i porodica koje žive u neformalnom romskom naselju na uglu ulica Braće Jerković i Vojvode Vlahovića u Beogradu, sa posebnim osvrtom na potrebe i rizike dece i drugih posebno ugroženih lica;

• na osnovu izvršene procene, utvrdi prioritet postupanja i, u saradnji sa Sekretarijatom za socijalnu zaštitu, Gradskom opštinom Voždovac i drugim nadležnim organima i službama, učestvuje u sačinjavanju konkretnog plana zbrinjavanja lica i porodica koje žive u predmetnom naselju, preduzme mere iz svoje nadležnosti i sačini odgovarajuće planove usluga i mera za lica i porodice kojima je potrebna podrška.

Gradski centar za socijalni rad u Beogradu obavestiće Poverenika za zaštitu ravnopravnosti, bez odlaganja, a najkasnije u roku od tri dana od dana prijema ove preporuke, o merama koje je preduzeo radi postupanja po preporuci.

Protiv ove preporuke mera za ostvarivanje ravnopravnosti, u skladu sa zakonom, nije dopuštena žalba niti bilo koje drugo pravno sredstvo.

Obrazloženje

Povereniku za zaštitu ravnopravnosti obratila se Inicijativa za ekonomska i socijalna prava – A11 povodom novih okolnosti u vezi sa najavljenim iseljenjem stanovnika neformalnog romskog naselja na uglu ulica Braće Jerković i Vojvode Vlahovića u Beogradu.

U obraćanju je navedeno da su predstavnici komunalne inspekcije 9. septembra 2026. godine posetili naselje i da je stanovnicima tom prilikom rečeno da će 14. septembra 2026. godine doći bageri i da će biti sprovedeno iseljenje. Dalje je navedeno da je stanovnicima rečeno da pitanje smeštaja treba da rešavaju sa gradskom upravom, kao i da im, uprkos ponovljenim obraćanjima nadležnim institucijama, do sada nije obezbeđen alternativni smeštaj. Inicijativa A11 zatražila je od Poverenika da, u okviru svojih nadležnosti, preduzme mere kako bi se sprečilo ugrožavanje egzistencije stanovnika ovog naselja i pronašlo odgovarajuće stambeno rešenje.

Povodom ranijeg obraćanja Inicijative A11 u vezi sa najavljenim prinudnim iseljenjem stanovnika ovog naselja, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti je 19. avgusta 2026. godine održao sastanak sa predstavnicima Gradske opštine Voždovac, kojem je prisustvovao i zamenik predsednika Skupštine grada Beograda. Na sastanku je razgovarano o mogućim rešenjima za porodice koje se suočavaju sa iseljenjem i ukazano na potrebu za snažnijom međusektorskom saradnjom nadležnih službi Grada Beograda, drugih jedinica lokalne samouprave i nadležnih državnih organa radi pronalaženja održivog rešenja. Tom prilikom je konstatovano da kontakti sa drugim jedinicama lokalne samouprave i nadležnim državnim organima radi pronalaženja mogućih rešenja za ove porodice do tada nisu bili uspostavljeni.

Nakon sastanka, poverenik i saradnici obišli su predmetno naselje i razgovarali sa njegovim stanovnicima, u prisustvu predstavnika Grada Beograda i Gradske opštine Voždovac. Tom prilikom uočena je izražena zabrinutost stanovnika zbog mogućnosti prinudnog iseljenja i neizvesnosti u pogledu budućeg smeštaja. U naselju su zatečena deca različitog uzrasta, a prema navodima stanovnika, u naselju žive i beba, starije osobe i lica narušenog zdravstvenog stanja. Stanovnici su naveli i da su ih istog dana posetili predstavnici Centra za socijalni rad, koji su evidentirali odrasle članove domaćinstava i decu zatečenu u naselju. Pojedini stanovnici naveli su da će, ukoliko im ne bude obezbeđen odgovarajući alternativni smeštaj, biti prinuđeni da podignu nova improvizovana naselja na drugim lokacijama.

Poverenik je 2. septembra 2026. godine uputio Gradskoj opštini Voždovac preporuku mera za ostvarivanje ravnopravnosti i zaštitu od diskriminacije, kojom je preporučeno da se uzdrži od prinudnog iseljavanja stanovnika i stanovnica predmetnog naselja dok se prethodno ne obezbedi alternativni smeštaj koji odgovara kriterijumima adekvatnog stanovanja u skladu sa međunarodnim standardima. U preporuci je ukazano i da proces zbrinjavanja i integracije stanovnika naselja treba da bude sproveden uz njihovo aktivno učešće, uz poštovanje njihovih potreba i prava da učestvuju u donošenju odluka o pitanjima koja ih se tiču.

Poverenik u nastavku teksta ukazuje na međunarodne i domaće standarde od značaja za zaštitu od diskriminacije, ostvarivanje prava na adekvatno stanovanje i socijalnu zaštitu, naročito u okolnostima iseljenja i preseljenja stanovnika neformalnih naselja.

Odredbom člana 21. Ustava Republike Srbije^[2] zabranjena je svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta. Odredbom člana 76. stav 3. Ustava propisano je da se ne smatraju diskriminacijom posebni propisi i privremene mere koje Republika Srbija može uvesti u ekonomskom, socijalnom, kulturnom i političkom životu, radi postizanja pune ravnopravnosti između pripadnika nacionalne manjine i građana koji pripadaju većini, ako su usmerene na uklanjanje izrazito nepovoljnih uslova života koji ih posebno pogađaju.

Ratifikacijom Međunarodnog pakta o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima^[3] Republika Srbija se obavezala da prizna svakom licu pravo na životni standard dovoljan za njega i njegovu porodicu, uključujući dovoljnu hranu, odeću i smeštaj, kao i pravo na stalno poboljšanje uslova života. Odredbom člana 11. stav 1. Pakta propisano je i da će države ugovornice preduzeti odgovarajuće mere radi obezbeđenja ostvarivanja ovog prava. Okvirnom konvencijom za zaštitu nacionalnih manjina^[4] propisano je da se države ugovornice obavezuju da usvoje, gde je to potrebno, odgovarajuće mere kako bi u svim oblastima ekonomskog, socijalnog, političkog i kulturnog života obezbedile punu i stvarnu jednakost pripadnika nacionalne manjine i pripadnika većine, vodeći računa o specifičnim uslovima pripadnika nacionalnih manjina. Takođe, Međunarodnom konvencijom o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije^[5] propisano je da, ako okolnosti to zahtevaju, države članice preduzimaju posebne i konkretne mere u socijalnoj, ekonomskoj, kulturnoj i drugim oblastima radi obezbeđivanja razvoja i zaštite izvesnih rasnih grupa ili pojedinaca koji pripadaju tim grupama, kako bi im se garantovalo puno i jednako uživanje ljudskih prava i osnovnih sloboda.

Ustavna zabrana diskriminacije bliže je razrađena Zakonom o zabrani diskriminacije, kojim je odredbom člana 4. propisano da su svi jednaki i uživaju jednak položaj i jednaku pravnu zaštitu, bez obzira na lična svojstva, te da je svako dužan da poštuje načelo jednakosti, odnosno zabranu diskriminacije. Odredbom člana 24. ovog zakona zabranjena je diskriminacija nacionalnih manjina i njihovih pripadnika na osnovu nacionalne pripadnosti, etničkog porekla, verskih uverenja i jezika. Zakonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina^[6], pored opšte zabrane diskriminacije lica koja pripadaju nacionalnim manjinama, propisano je preduzimanje mera za obezbeđenje ravnopravnosti, u vidu propisa, pojedinačnih pravnih akata i mera u cilju popravljanja položaja lica koja pripadaju romskoj nacionalnoj manjini.

Republika Srbija je, u cilju unapređenja položaja Roma i Romkinja i njihovog većeg socijalnog uključivanja, donela Strategiju za socijalno uključivanje Roma i Romkinja u Republici Srbiji za period 2022–2030. godine.^[7] Strategija, između ostalog, obuhvata oblasti stanovanja i socijalne zaštite, a jedan od ciljeva odnosi se na obezbeđivanje jednakog pristupa Roma i Romkinja pravima i uslugama u oblasti socijalne zaštite.

Poverenik ukazuje i na Opšti komentar br. 7 Komiteta Ujedinjenih nacija za ekonomska, socijalna i kulturna prava, koji se odnosi na pravo na adekvatno stanovanje i prinudna iseljenja.^[8] Komitet je ukazao da, pre sprovođenja iseljenja, naročito kada je njime pogođena veća grupa lica, treba razmotriti sve moguće alternative, uz konsultacije sa licima na koja se iseljenje odnosi, kako bi se izbegla ili u najvećoj mogućoj meri umanjila potreba za iseljenjem. Komitet je posebno naglasio da iseljenje ne sme da dovede do toga da lica pogođena iseljenjem postanu beskućnici ili budu izložena povredama drugih ljudskih prava. Ukoliko ova lica nisu u mogućnosti da sama obezbede smeštaj, država je dužna da preduzme sve odgovarajuće mere, do maksimuma raspoloživih resursa, kako bi im bio dostupan adekvatan alternativni smeštaj ili preseljenje.

Zakonom o stanovanju i održavanju zgrada^[9] uređen je, između ostalog, postupak iseljenja i preseljenja. Odredbom člana 79. ovog zakona propisano je da, ukoliko je neophodno izvršiti iseljenje u slučajevima propisanim zakonom, a lice sa članovima svog porodičnog domaćinstva nema u svojini drugu nepokretnost za stanovanje i nema dovoljno sredstava da obezbedi drugi smeštaj, to lice sa članovima svog porodičnog domaćinstva ostvaruje pravo na preseljenje u odgovarajući smeštaj. Odredbom člana 80. ovog zakona propisano je da su državni i drugi organi, kao i drugi subjekti koji učestvuju u sprovođenju postupaka iseljenja i preseljenja, dužni da postupaju u skladu sa principima zakonitosti, srazmernosti, zaštite dostojanstva, zaštite posebno ugroženih lica i međusobne saradnje. Zaštita posebno ugroženih lica podrazumeva zaštitu prava naročito žena, dece, samohranih roditelja, porodica sa troje i više dece, žrtava porodičnog nasilja, lica starijih od 65 godina i osoba sa invaliditetom, dok princip međusobne saradnje podrazumeva obavezu organa i drugih subjekata koji učestvuju u postupcima iseljenja i preseljenja da međusobno sarađuju u cilju zaštite ljudskih i manjinskih prava i ostvarivanja najboljih interesa lica pogođenih ovim postupcima.

Zakonom o socijalnoj zaštiti^[10] propisano je da svaki pojedinac i porodica kojima je neophodna društvena pomoć i podrška radi savladavanja socijalnih i životnih teškoća i stvaranja uslova za zadovoljavanje osnovnih životnih potreba imaju pravo na socijalnu zaštitu. Usluge socijalne zaštite obuhvataju aktivnosti pružanja podrške i pomoći pojedincu i porodici radi poboljšanja, odnosno očuvanja kvaliteta života, otklanjanja ili ublažavanja rizika nepovoljnih životnih okolnosti, kao i stvaranja mogućnosti za samostalan život u društvu. Zakonom je propisano i da ustanove i drugi pružaoci usluga socijalne zaštite sarađuju sa organima jedinica lokalne samouprave, zdravstvenim i obrazovnim ustanovama, policijom, drugim državnim organima i drugim subjektima od značaja za pružanje usluga socijalne zaštite. Odredbom člana 41. Zakona o socijalnoj zaštiti propisano je da je korisnik prava ili usluga socijalne zaštite pojedinac, odnosno porodica koja se suočava sa preprekama u zadovoljavanju potreba, usled čega ne može da dostigne ili održi kvalitet života ili koja nema dovoljno sredstava za podmirenje osnovnih životnih potreba, a ne može da ih ostvari svojim radom, prihodom od imovine ili iz drugih izvora. Zakonom su posebno prepoznati rizici koji mogu ugroziti blagostanje i bezbednost dece, odraslih i starijih lica, uključujući rizike koji proizlaze iz bolesti, porodičnih i drugih životnih okolnosti. Odredbom člana 120. Zakona o socijalnoj zaštiti propisano je da centar za socijalni rad, u vršenju javnih ovlašćenja, procenjuje potrebe i snage korisnika i rizike po njega i planira pružanje usluga socijalne zaštite, sprovodi postupke i odlučuje o pravima na materijalna davanja i o korišćenju usluga socijalne zaštite, kao i da preduzima propisane mere i pokreće i učestvuje u sudskim i drugim postupcima. Odredbom člana 122. ovog zakona propisano je da centar za socijalni rad pruža usluge procene i planiranja.

Pravilnikom o organizaciji, normativima i standardima rada centra za socijalni rad^[11] bliže su uređeni standardi stručnog rada centra za socijalni rad. Odredbom člana 49. stav 3. Pravilnika propisane su okolnosti koje se uzimaju u obzir pri određivanju prioriteta postupanja, pri čemu se, između ostalog, uzimaju u obzir potreba za podrškom ili osiguranjem bezbednosti, uzrast i ranjivost deteta, odrasle ili stare osobe, težina okolnosti koje ih ugrožavaju, prethodna saznanja centra o slučaju, postojeći stresovi koji ugrožavaju lice i porodicu, kao i neodložnost postupanja. Odredbom člana 50. Pravilnika propisano je da se, u zavisnosti od procenjenog stepena rizika, određuje prioritet postupanja kao neodložan, hitan ili redovan, kao i rokovi za započinjanje početne procene. Odredbama članova 51. i 53. Pravilnika propisano je da centar, kada je potrebno zaštititi dete, odraslu ili staru osobu i preduzeti mere radi osiguranja bezbednosti, odnosno kada postoje opravdani razlozi da bi nepreduzimanjem hitnih mera i usluga iz nadležnosti centra došlo do ugrožavanja života, zdravlja i razvoja lica kojem je potrebna zaštita, pruža usluge neodložne intervencije neposredno i u saradnji sa drugim službama i organima u lokalnoj zajednici. Pravilnikom je dalje propisano da početna procena predstavlja osnov za određivanje sadržaja rada sa detetom, odraslom ili starom osobom i porodicom radi pružanja adekvatnih i blagovremenih usluga, kao i da se odluka o sadržaju rada donosi uz aktivno učešće i saradnju korisnika i porodice.

Ceneći sve okolnosti konkretnog slučaja, kao i navedene međunarodne i domaće standarde, Poverenik najpre ukazuje da najavljeno rušenje objekata u predmetnom naselju neposredno pogađa njihove stanovnike, jer bi rušenjem objekata u kojima žive izgubili svoj dom i bili prinuđeni da napuste mesto stanovanja. Stoga se u konkretnom slučaju rušenje objekata ne može odvojiti od pitanja iseljenja njihovih stanovnika. Naime, član 78. Zakona o stanovanju i održavanju zgrada iseljenje određuje kao izmeštanje lica, odnosno lica i stvari iz nastanjenog objekta, naselja ili dela naselja. Zbog toga činjenica da se preduzeta mera formalno označava kao „uklanjanje“ ili „rušenje“ objekata ne menja njene stvarne posledice: ukoliko se ruše objekti koji predstavljaju domove stanovnika naselja, a oni usled toga moraju da napuste lokaciju, takva mera dovodi do njihovog faktičkog iseljenja.

Posebno je važno imati u vidu da rušenje objekata u kojima stanovnici naselja žive, bez prethodno obezbeđenog odgovarajućeg smeštaja, može neposredno dovesti do njihovog beskućništva. Prema navodima dostavljenim Povereniku, stanovnicima predmetnog naselja do sada nije obezbeđen alternativni smeštaj, dok je uklanjanje objekata najavljeno za 14. septembar 2026. godine. Opšti komentar br. 7 Komiteta Ujedinjenih nacija za ekonomska, socijalna i kulturna prava izričito ukazuje da iseljenje ne sme dovesti do toga da pogođena lica postanu beskućnici, te da je, ukoliko nisu u mogućnosti da sama obezbede smeštaj, potrebno preduzeti odgovarajuće mere kako bi im bio dostupan adekvatan alternativni smeštaj.

Rizik od gubitka doma i beskućništva u konkretnom slučaju istovremeno predstavlja okolnost koja može dovesti do značajnog pogoršanja životnog i socijalnog položaja stanovnika naselja. Ovo je posebno značajno imajući u vidu da među stanovnicima ima dece, uključujući i bebu, starijih osoba i lica narušenog zdravstvenog stanja, kao i da su pojedini stanovnici naveli da bi, ukoliko im ne bude obezbeđen odgovarajući alternativni smeštaj, bili prinuđeni da podignu nova improvizovana naselja na drugim lokacijama.

Pri tome, činjenica da pojedini stanovnici predmetnog naselja nemaju prebivalište na teritoriji grada Beograda ne umanjuje potrebu da se, imajući u vidu neposredno najavljeno iseljenje, blagovremeno utvrde njihove potrebe, rizici kojima su izloženi i vidovi podrške koji su im potrebni. Zakon o stanovanju i održavanju zgrada izričito uređuje i situaciju u kojoj lice koje ispunjava uslove za preseljenje nema prebivalište na teritoriji jedinice lokalne samouprave koja je donela rešenje o iseljenju, propisujući koja je jedinica lokalne samouprave nadležna za obezbeđivanje odgovarajućeg smeštaja. Stoga različito mesto prebivališta pojedinih stanovnika zahteva blagovremeno uključivanje i koordinaciju nadležnih organa, centara za socijalni rad i jedinica lokalne samouprave, kako bi se, u skladu sa utvrđenim potrebama i rizicima, obezbedila potrebna zaštita i podrška licima i porodicama pogođenim iseljenjem.

Imajući u vidu da je uklanjanje objekata najavljeno za 14. septembar 2026. godine, Poverenik smatra da je neophodno da Centar bez odlaganja izvrši procenu potreba i rizika svakog domaćinstva koje živi u predmetnom naselju i, na osnovu izvršene procene, utvrdi prioritet postupanja. Ovo je posebno važno imajući u vidu da gubitak doma i neizvesnost u pogledu budućeg smeštaja mogu dodatno ugroziti lica i porodice koje se već nalaze u teškom materijalnom i socijalnom položaju. Posebnu pažnju prilikom procene potreba i rizika potrebno je posvetiti deci i drugim posebno ugroženim licima koja žive u naselju. Poverenik ukazuje da među stanovnicima ima dece različitog uzrasta, uključujući i bebu, starijih osoba i lica narušenog zdravstvenog stanja, dok su tokom razgovora sa stanovnicima iznete i okolnosti koje mogu ukazivati na dodatne rizike po pojedine porodice i njihove članove. Procena treba da omogući da se, uzimajući u obzir individualne i porodične okolnosti, za svako lice i porodicu utvrde potrebe, stepen rizika i mere i usluge koje je potrebno preduzeti radi njihove zaštite i podrške.

Poverenik posebno ukazuje da neposredno najavljeno uklanjanje objekata zahteva da Centar proceni prioritet postupanja u odnosu na svako lice i porodicu, u skladu sa stepenom utvrđenog rizika. Prilikom određivanja prioriteta postupanja potrebno je imati u vidu da se, u skladu sa Pravilnikom o organizaciji, normativima i standardima rada centra za socijalni rad, uzimaju u obzir, između ostalog, potreba za podrškom ili osiguranjem bezbednosti, uzrast i ranjivost lica, težina okolnosti koje ga ugrožavaju i neodložnost postupanja. Ukoliko se procenom utvrdi da postoje okolnosti koje zahtevaju neodložno postupanje, potrebno je pružiti usluge neodložne intervencije u skladu sa Pravilnikom, neposredno i u saradnji sa drugim službama i organima u lokalnoj zajednici.

Imajući u vidu da zbrinjavanje stanovnika predmetnog naselja zahteva postupanje više organa, Poverenik ukazuje da je neophodno obezbediti njihovo koordinisano i blagovremeno postupanje. Činjenica da su za pojedina pitanja od značaja za iseljenje, preseljenje i zbrinjavanje stanovnika nadležni različiti organi ne sme dovesti do toga da lica i porodice ostanu bez potrebne zaštite i podrške ili da se preduzimanje potrebnih mera odlaže prebacivanjem odgovornosti sa jednog organa na drugi.

Stoga je neophodno da Gradski centar za socijalni rad, u skladu sa procenjenim potrebama i rizicima, preduzme mere iz svoje nadležnosti i, u saradnji sa Sekretarijatom za socijalnu zaštitu, Gradskom opštinom Voždovac i drugim nadležnim organima i službama, učestvuje u sačinjavanju i sprovođenju konkretnog plana zbrinjavanja lica i porodica koje žive u predmetnom naselju, kao i u koordinisanom postupanju radi pružanja potrebne zaštite i podrške licima i porodicama pogođenim najavljenim iseljenjem.

[1] Zakon o zabrani diskriminacije („Službeni glasnik RS”, broj 22/09 i 52/21), član 33. stav 1. tač. 9.

[2] „Službeni glasnik RS“, br. 98/06 i 115/21, član 21.

[3] Zakon o ratifikaciji Međunarodnog pakta o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima (“Sl. list SFRJ“, br. 7/71)

[4] Zakon potvrđivanju okvirne konvencije za zaštitu nacionalnih manjina („Sl. list SFRJ“, br. 6/98)

[5] Zakon o ratifikaciji Međunarodne konvencije o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije („Sl. list SFRJ“, br. 31/67)

[6] „Službeni list SRJ”, br. 11/02, “Sl. list SCG”, br. 1/03 – Ustavna povelja i “Službeni glasnik RS”, br. 72/09 – dr. zakon, 97/13 – odluka US i 47/18

[7] „Službeni glasnik RS“, br. 23/22

[8] Komitet Ujedinjenih nacija za ekonomska, socijalna i kulturna prava, Opšti komentar br. 7: Pravo na adekvatno stanovanje (član 11. stav 1. Pakta): prinudna iseljenja, 1997, tač. 13, 15. i 16.

[9] „Službeni glasnik RS”, br. 104/16 i 9/20 – dr. zakon

[10] „Službeni glasnik RS”, br. 24/11 i 117/22 – odluka US

[11] „Službeni glasnik RS”, br. 59/08, 37/10, 39/11 – dr. pravilnik, 1/12 – dr. pravilnik, 51/19, 12/20, 83/22 i 10/25

POVERENIK ZA ZAŠTITU RAVNOPRAVNOSTI
Milan Antonijević

771-26 Preporuka mera Gradskom centru za socijalni rad