br. 021-01-01784/2026-02 datum: 10.9.2026.

Postupajući u okviru zakonom propisane nadležnosti[1] da prati sprovođenje zakona koji se tiču zabrane diskriminacije i preporučuje organima javne vlasti i drugim licima mere za ostvarivanje ravnopravnosti i zaštite od diskriminacije, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti upućuje

PREPORUKU MERA ZA OSTVARIVANjE RAVNOPRAVNOSTI I ZAŠTITE OD DISKRIMINACIJE

Poverenik za zaštitu ravnopravnosti preporučuje Sekretarijatu za socijalnu zaštitu Gradske uprave grada Beograda:

• da bez odlaganja utvrdi stambene, porodične, zdravstvene i socijalne potrebe svakog domaćinstva čiji članovi žive u neformalnom romskom naselju na uglu ulica Braće Jerković i Vojvode Vlahovića u Beogradu i sačini konkretan plan njihovog zbrinjavanja, kojim će za svako domaćinstvo biti utvrđeno odgovarajuće rešenje u skladu sa njegovim potrebama i okolnostima, kako najavljeno uklanjanje objekata ne bi dovelo do toga da stanovnici ostanu bez odgovarajućeg smeštaja, uz posebnu zaštitu dece i drugih posebno ugroženih lica;

• da u cilju realizacije plana zbrinjavanja, u saradnji sa Gradskom opštinom Voždovac, Gradskim centrom za socijalni rad i, kada je to potrebno, drugim jedinicama lokalne samouprave i nadležnim državnim organima, bez odlaganja preduzme konkretne i međusobno usaglašene mere radi obezbeđivanja odgovarajućeg smeštaja licima koja ispunjavaju zakonom propisane uslove.

Sekretarijat za socijalnu zaštitu obavestiće Poverenika za zaštitu ravnopravnosti, bez odlaganja, a najkasnije u roku od tri dana od dana prijema ove preporuke, o merama koje je preduzeo radi postupanja po preporuci.

Protiv ove preporuke mera za ostvarivanje ravnopravnosti, u skladu sa zakonom, nije dopuštena žalba niti bilo koje drugo pravno sredstvo.

Obrazloženje

Povereniku za zaštitu ravnopravnosti obratila se Inicijativa za ekonomska i socijalna prava – A11 povodom novih okolnosti u vezi sa najavljenim iseljenjem stanovnika neformalnog romskog naselja na uglu ulica Braće Jerković i Vojvode Vlahovića u Beogradu.

U obraćanju je navedeno da su predstavnici komunalne inspekcije 9. septembra 2026. godine posetili naselje i da je stanovnicima tom prilikom saopšteno da će 14. septembra 2026. godine biti sprovedeno iseljenje, odnosno da će na lokaciju doći mehanizacija radi uklanjanja objekata u kojima žive. Dalje je navedeno da je stanovnicima rečeno da pitanje smeštaja treba da rešavaju sa gradskom upravom, kao i da im, uprkos ponovljenim obraćanjima nadležnim institucijama, do sada nije obezbeđen alternativni smeštaj. Inicijativa A11 je zatražila preduzimanje mera kako bi se sprečilo ugrožavanje egzistencije stanovnika ovog naselja i pronašlo odgovarajuće stambeno rešenje.

Poverenik za zaštitu ravnopravnosti je, povodom ranijeg obraćanja Inicijative A11 u vezi sa najavljenim prinudnim iseljenjem stanovnika ovog naselja, 19. avgusta 2026. godine održao sastanak sa predstavnicima Gradske opštine Voždovac, kojem je prisustvovao i zamenik predsednika Skupštine grada Beograda. Na sastanku je razgovarano o mogućim rešenjima za porodice koje se suočavaju sa iseljenjem, pri čemu je ukazano na potrebu za snažnijom međusektorskom saradnjom nadležnih službi Grada Beograda, te državnih i lokalnih organa radi pronalaženja održivog rešenja. Tom prilikom je zaključeno i da kontakti sa drugim jedinicama lokalne samouprave i nadležnim državnim organima radi pronalaženja mogućih rešenja za porodice koje se suočavaju sa iseljenjem do tada nisu bili uspostavljeni.

Nakon sastanka, poverenik i saradnici obišli su predmetno naselje i razgovarali sa njegovim stanovnicima, u prisustvu predstavnika Grada Beograda i Gradske opštine Voždovac. Tom prilikom je uočena izražena zabrinutost stanovnika zbog mogućnosti prinudnog iseljenja i neizvesnosti u pogledu budućeg smeštaja. U naselju su zatečena deca različitog uzrasta, a prema navodima stanovnika u naselju žive i beba, starije osobe i lica narušenog zdravstvenog stanja. Pojedini stanovnici su naveli da će, ukoliko im ne bude obezbeđen odgovarajući alternativni smeštaj, biti prinuđeni da podignu nova improvizovana naselja na drugim lokacijama.

Poverenik je 2. septembra 2026. godine uputio Gradskoj opštini Voždovac preporuku mera za ostvarivanje ravnopravnosti i zaštitu od diskriminacije, kojom je preporučeno da se uzdrži od prinudnog iseljavanja stanovnika i stanovnica predmetnog naselja dok se prethodno ne obezbedi alternativni smeštaj koji odgovara kriterijumima adekvatnog stanovanja u skladu sa međunarodnim standardima. Takođe je ukazano da proces zbrinjavanja i integracije stanovnika naselja treba da bude sproveden uz njihovo aktivno učešće i uz poštovanje njihovih potreba i prava da učestvuju u donošenju odluka koje ih se tiču.

Poverenik u nastavku teksta ukazuje na međunarodne i domaće standarde od značaja za zaštitu od diskriminacije i ostvarivanje prava na adekvatno stanovanje, naročito u postupcima iseljenja i preseljenja stanovnika neformalnih naselja.

Odredbom člana 21. Ustava Republike Srbije^[2] zabranjena je svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta. Odredbom člana 76. stav 3. Ustava propisano je da se ne smatraju diskriminacijom posebni propisi i privremene mere koje Republika Srbija može uvesti u ekonomskom, socijalnom, kulturnom i političkom životu, radi postizanja pune ravnopravnosti između pripadnika nacionalne manjine i građana koji pripadaju većini, ako su usmerene na uklanjanje izrazito nepovoljnih uslova života koji ih posebno pogađaju.

Ratifikacijom Međunarodnog pakta o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima^[3] Republika Srbija se obavezala da prizna svakom licu pravo na životni standard dovoljan za njega i njegovu porodicu, uključujući dovoljnu hranu, odeću i smeštaj, kao i pravo na stalno poboljšanje uslova života. Odredbom člana 11. stav 1. Pakta propisano je i da će države ugovornice preduzeti odgovarajuće mere radi obezbeđenja ostvarivanja ovog prava. Okvirnom konvencijom za zaštitu nacionalnih manjina^[4] propisano je da se države ugovornice obavezuju da usvoje, gde je to potrebno, odgovarajuće mere kako bi u svim oblastima ekonomskog, socijalnog, političkog i kulturnog života obezbedile punu i stvarnu jednakost pripadnika nacionalne manjine i pripadnika većine, vodeći računa o specifičnim uslovima pripadnika nacionalnih manjina. Takođe, Međunarodnom konvencijom o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije^[5] propisano je da, ako okolnosti to zahtevaju, države članice preduzimaju posebne i konkretne mere u socijalnoj, ekonomskoj, kulturnoj i drugim oblastima radi obezbeđivanja razvoja i zaštite izvesnih rasnih grupa ili pojedinaca koji pripadaju tim grupama, kako bi im se garantovalo puno i jednako uživanje ljudskih prava i osnovnih sloboda.

Ustavna zabrana diskriminacije bliže je razrađena Zakonom o zabrani diskriminacije, kojim je odredbom člana 4. propisano da su svi jednaki i uživaju jednak položaj i jednaku pravnu zaštitu, bez obzira na lična svojstva, te da je svako dužan da poštuje načelo jednakosti, odnosno zabranu diskriminacije. Odredbom člana 24. ovog zakona zabranjena je diskriminacija nacionalnih manjina i njihovih pripadnika na osnovu nacionalne pripadnosti, etničkog porekla, verskih uverenja i jezika. Takođe, odredbom člana 27a stav 1. Zakona o zabrani diskriminacije propisano je da diskriminacija u oblasti stanovanja postoji ako se na osnovu ličnog svojstva lica ili grupe lica uskraćuje ili otežava pristup programima stambene podrške, odbije ostvarivanje prava iz oblasti stanovanja, za omogućavanje pristupa programima stambene podrške traži ispunjenje uslova koji se ne postavljaju drugim licima ili grupi lica, odnosno ako se u pristupu programima stambene podrške neopravdano omogući prvenstvo drugom licu ili grupi lica. Zatim, Zakonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina^[6], pored opšte zabrane diskriminacije lica koja pripadaju nacionalnim manjinama, propisano je preduzimanje mera za obezbeđenje ravnopravnosti, u vidu propisa, pojedinačnih pravnih akata i mera u cilju popravljanja položaja lica koja pripadaju romskoj nacionalnoj manjini.

Republika Srbija je, u cilju unapređenja položaja Roma i Romkinja i suzbijanja siromaštva kao preduslova za ostvarivanje ljudskih prava, donela Strategiju za socijalno uključivanje Roma i Romkinja u Republici Srbiji za period 2022–2030. godine.^[7] Jedan od ciljeva Strategije u oblasti stanovanja jeste obezbeđivanje trajnog, dostojnog, priuštivog i desegregisanog stanovanja Romima i Romkinjama koji žive u neuslovnim naseljima koja se iz opravdanih razloga ne mogu ozakoniti. Strategijom je predviđeno da se ostvarivanju ovog cilja, između ostalog, doprinosi unapređenjem postojećeg broja stambenih jedinica i izgradnjom novih, kao i pružanjem podrške u oblasti obrazovanja, zapošljavanja, zdravstvene i socijalne zaštite, pri čemu značajnu ulogu imaju jedinice lokalne samouprave.

Poverenik ukazuje i na Opšti komentar br. 7 Komiteta Ujedinjenih nacija za ekonomska, socijalna i kulturna prava, koji se odnosi na pravo na adekvatno stanovanje i prinudna iseljenja.^[8] Komitet je ukazao da su prinudna iseljenja prima facie nespojiva sa zahtevima Međunarodnog pakta o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima i da, pre sprovođenja bilo kog iseljenja, naročito kada je njime pogođena veća grupa lica, države treba da obezbede da se, uz konsultacije sa licima na koja se iseljenje odnosi, razmotre sve moguće alternative, kako bi se izbegla ili u najvećoj mogućoj meri umanjila potreba za iseljenjem.

Komitet je posebno naglasio da iseljenje ne sme da dovede do toga da lica pogođena iseljenjem postanu beskućnici ili budu izložena povredama drugih ljudskih prava. Ukoliko ova lica nisu u mogućnosti da sama obezbede smeštaj, država je dužna da preduzme sve odgovarajuće mere, do maksimuma raspoloživih resursa, kako bi im bio dostupan adekvatan alternativni smeštaj, preseljenje ili, u zavisnosti od okolnosti, pristup obradivom zemljištu. Komitet je, takođe, ukazao na značaj procesnih garancija prilikom iseljenja, koje, između ostalog, obuhvataju stvarne konsultacije sa pogođenim licima, blagovremeno i razumno obaveštavanje o iseljenju i dostupnost pravnih sredstava.

Zakonom o stanovanju i održavanju zgrada^[9] uređen je, između ostalog, postupak iseljenja i preseljenja. Odredbom člana 78. ovog zakona propisano je da se iseljenje lica iz objekta izgrađenog suprotno zakonu kojim se uređuju planiranje prostora i izgradnja objekata, koji se nalazi na zemljištu u svojini drugog fizičkog ili pravnog lica, sprovodi kada je to neophodno i opravdano radi ostvarenja javnog interesa, a prvenstveno radi zaštite života i zdravlja ljudi i zaštite imovine, odnosno u drugim zakonom propisanim slučajevima. Istim članom propisano je da iseljenje predstavlja izmeštanje lica, odnosno lica i stvari iz nastanjenog objekta, odnosno naselja ili dela naselja, kao i da se iseljenje vrši samo u slučaju kada objekte, odnosno naselje ili deo naselja nije moguće zadržati na postojećoj lokaciji. Odredbom člana 79. Zakona o stanovanju i održavanju zgrada propisano je da, ukoliko je neophodno izvršiti iseljenje u slučajevima iz člana 78. st. 1. i 2. ovog zakona, a lice sa članovima svog porodičnog domaćinstva nema u svojini drugu nepokretnost za stanovanje i nema dovoljno sredstava da obezbedi drugi smeštaj, to lice sa članovima svog porodičnog domaćinstva ostvaruje pravo na preseljenje u odgovarajući smeštaj. Odgovarajući smeštaj obezbeđuje nadležni organ jedinice lokalne samouprave na čijoj teritoriji lice ima prebivalište i koji je doneo rešenje o iseljenju. Ukoliko lice koje ispunjava uslove za preseljenje nema prebivalište na teritoriji jedinice lokalne samouprave koja je donela rešenje o iseljenju, odgovarajući smeštaj obezbeđuje jedinica lokalne samouprave na čijoj teritoriji to lice ima poslednje prijavljeno prebivalište, odnosno na čijoj teritoriji se nalazi ustanova ili centar za socijalni rad ukoliko lice na toj adresi ima prijavljeno prebivalište, po obaveštenju jedinice lokalne samouprave koja je donela rešenje o iseljenju. Istim članom propisano je da odgovarajući smeštaj treba da zadovolji uslove u pogledu odgovarajuće lokacije i pristupa osnovnoj komunalnoj infrastrukturi, mogućnosti ostvarivanja prihoda i dostupnosti javnih usluga, naročito obrazovanja, zdravstvene i socijalne zaštite, cenovne dostupnosti stanovanja, odgovarajućih prostornih uslova i opremljenosti osnovnim električnim, vodovodnim i sanitarnim instalacijama, sigurnosti i bezbednosti, fizičke pristupačnosti, kao i kulturne prikladnosti stanovanja lica koje se preseljava. Odredbom člana 80. ovog zakona propisano je da su državni i drugi organi, kao i drugi subjekti koji učestvuju u sprovođenju postupaka iseljenja i preseljenja, dužni da postupaju u skladu sa principima zakonitosti, srazmernosti, zaštite dostojanstva, zaštite posebno ugroženih lica i međusobne saradnje. Posebno je propisano da zaštita posebno ugroženih lica podrazumeva zaštitu prava naročito žena, dece, samohranih roditelja, porodica sa troje i više dece, žrtava porodičnog nasilja, lica starijih od 65 godina i osoba sa invaliditetom, dok princip međusobne saradnje podrazumeva obavezu organa i drugih subjekata koji učestvuju u postupcima iseljenja i preseljenja da međusobno sarađuju u cilju zaštite ljudskih i manjinskih prava i ostvarivanja najboljih interesa lica pogođenih ovim postupcima.

Ceneći sve okolnosti konkretnog slučaja, kao i navedene međunarodne i domaće standarde, Poverenik najpre ukazuje da najavljeno rušenje objekata u predmetnom naselju neposredno pogađa njihove stanovnike, jer bi rušenjem objekata u kojima žive izgubili svoj dom i bili prinuđeni da napuste mesto stanovanja. Stoga se u konkretnom slučaju rušenje objekata ne može odvojiti od pitanja iseljenja njihovih stanovnika. Naime, član 78. Zakona o stanovanju i održavanju zgrada iseljenje određuje kao izmeštanje lica, odnosno lica i stvari iz nastanjenog objekta, naselja ili dela naselja. Zbog toga činjenica da se preduzeta mera formalno označava kao „uklanjanje“ ili „rušenje“ objekata ne menja njene stvarne posledice: ukoliko se ruše objekti koji predstavljaju domove stanovnika naselja, a oni usled toga moraju da napuste lokaciju, takva mera dovodi do njihovog faktičkog iseljenja.

Posebno je važno imati u vidu da rušenje objekata u kojima stanovnici naselja žive, bez prethodno obezbeđenog odgovarajućeg smeštaja, može neposredno dovesti do njihovog beskućništva. Prema navodima dostavljenim Povereniku, stanovnicima predmetnog naselja do sada nije obezbeđen alternativni smeštaj, dok je uklanjanje objekata najavljeno za 14. septembar 2026. godine. Opšti komentar br. 7 Komiteta Ujedinjenih nacija za ekonomska, socijalna i kulturna prava izričito ukazuje da iseljenje ne sme dovesti do toga da pogođena lica postanu beskućnici, te da je, ukoliko nisu u mogućnosti da sama obezbede smeštaj, potrebno preduzeti odgovarajuće mere kako bi im bio dostupan adekvatan alternativni smeštaj.

Navedeni međunarodni standard konkretizovan je i odredbama Zakona o stanovanju i održavanju zgrada. Članom 79. ovog zakona propisano je da lice koje se iseljava, zajedno sa članovima svog porodičnog domaćinstva, ima pravo na preseljenje u odgovarajući smeštaj ukoliko nema u svojini drugu nepokretnost za stanovanje i nema dovoljno sredstava da samo obezbedi drugi smeštaj. Imajući u vidu navedeno, pre preduzimanja mere koja bi dovela do gubitka doma stanovnika predmetnog naselja, neophodno je utvrditi ko od njih ispunjava zakonom propisane uslove za preseljenje u odgovarajući smeštaj i preduzeti potrebne mere da im takav smeštaj bude obezbeđen.

Pri tome, činjenica da pojedini stanovnici predmetnog naselja nemaju prebivalište na teritoriji grada Beograda ne znači da ova lica mogu biti iseljena bez prethodnog utvrđivanja načina njihovog zbrinjavanja. Zakon izričito uređuje i ovu situaciju, propisujući da, ukoliko lice koje ispunjava uslove za preseljenje nema prebivalište na teritoriji jedinice lokalne samouprave koja je donela rešenje o iseljenju, odgovarajući smeštaj obezbeđuje jedinica lokalne samouprave na čijoj teritoriji lice ima poslednje prijavljeno prebivalište, odnosno jedinica lokalne samouprave na čijoj teritoriji se nalazi ustanova ili centar za socijalni rad ukoliko lice na toj adresi ima prijavljeno prebivalište, po obaveštenju jedinice lokalne samouprave koja je donela rešenje o iseljenju. Iz navedenog proizlazi da različito mesto prebivališta pojedinih stanovnika zahteva blagovremeno uključivanje i koordinaciju svih nadležnih organa i jedinica lokalne samouprave, kako pitanje njihovog smeštaja ne bi ostalo nerešeno u trenutku iseljenja.

Imajući u vidu da je uklanjanje objekata najavljeno za 14. septembar 2026. godine, Poverenik smatra da je neophodno da se bez odlaganja utvrde stambene, porodične, zdravstvene i socijalne potrebe svakog domaćinstva koje živi u predmetnom naselju i sačini konkretan plan njihovog zbrinjavanja, kako nijedna porodica usled uklanjanja objekata ne bi ostala bez odgovarajućeg smeštaja. Plan zbrinjavanja treba da sadrži konkretno rešenje za svako domaćinstvo, utvrđeno u skladu sa njegovim potrebama i okolnostima, kao i sa kriterijumima odgovarajućeg smeštaja iz člana 79. Zakona o stanovanju i održavanju zgrada. Pri tome, odgovarajući smeštaj ne podrazumeva samo obezbeđivanje prostora za boravak, već smeštaj koji ispunjava zakonom propisane uslove, između ostalog, u pogledu dostupnosti obrazovanja, zdravstvene i socijalne zaštite, mogućnosti ostvarivanja prihoda, sigurnosti i bezbednosti i odgovarajućih uslova stanovanja. Poverenik istovremeno ukazuje da sve mere koje se preduzimaju u vezi sa iseljenjem i preseljenjem stanovnika predmetnog naselja moraju biti sprovedene uz poštovanje principa zakonitosti i srazmernosti i na način kojim se štiti dostojanstvo lica pogođenih ovim merama.

Posebna zaštita mora biti obezbeđena deci i drugim posebno ugroženim licima koja žive u naselju, imajući u vidu da član 80. Zakona o stanovanju i održavanju zgrada izričito nalaže zaštitu posebno ugroženih lica u postupcima iseljenja i preseljenja, među kojima naročito navodi žene, decu, samohrane roditelje, porodice sa troje i više dece, žrtve porodičnog nasilja, lica starija od 65 godina i osobe sa invaliditetom.

Imajući u vidu da zbrinjavanje stanovnika predmetnog naselja zahteva postupanje više organa, Poverenik ukazuje da je, u skladu sa principom međusobne saradnje iz člana 80. Zakona o stanovanju i održavanju zgrada, neophodno obezbediti njihovo koordinisano i blagovremeno postupanje. Činjenica da su za pojedina pitanja od značaja za iseljenje, preseljenje i zbrinjavanje stanovnika nadležni različiti organi ne sme dovesti do toga da porodice ostanu bez odgovarajućeg smeštaja ili da se rešavanje njihovog stambenog pitanja odlaže prebacivanjem odgovornosti sa jednog organa na drugi. Stoga je neophodno da nadležni organi Grada Beograda, u saradnji sa Gradskom opštinom Voždovac, Gradskim centrom za socijalni rad i, kada je to potrebno, drugim jedinicama lokalne samouprave i nadležnim državnim organima, bez odlaganja preduzmu konkretne i međusobno usaglašene mere i utvrde odgovarajuće rešenje za zbrinjavanje svake porodice koja živi u predmetnom naselju, kako najavljeno uklanjanje objekata ne bi dovelo do toga da stanovnici ostanu bez odgovarajućeg smeštaja.

Imajući u vidu sve navedeno, a naročito neposrednost najavljenog uklanjanja objekata, rizik da stanovnici predmetnog naselja usled njihovog uklanjanja ostanu bez odgovarajućeg smeštaja, kao i potrebu za koordinisanim postupanjem svih nadležnih organa radi zaštite prava i najboljih interesa lica pogođenih iseljenjem, Poverenik je, polazeći od nadležnosti propisane članom 33. stav 1. tačka 9. Zakona o zabrani diskriminacije, uputio preporuku Sekretarijatu za socijalnu zaštitu da bez odlaganja preduzme mere iz svoje nadležnosti radi utvrđivanja potreba svakog domaćinstva i sačinjavanja konkretnog plana njihovog zbrinjavanja, kao i da, u saradnji sa drugim nadležnim organima, preduzme potrebne mere kako najavljeno uklanjanje objekata ne bi dovelo do toga da stanovnici predmetnog naselja ostanu bez odgovarajućeg smeštaja.

[1] Zakon o zabrani diskriminacije („Službeni glasnik RS”, broj 22/09 i 52/21), član 33. stav 1. tač. 9.

[2] „Službeni glasnik RS“, br. 98/06 i 115/21, član 21.

[3] Zakon o ratifikaciji Međunarodnog pakta o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima (“Sl. list SFRJ“, br. 7/71)

[4] Zakon potvrđivanju okvirne konvencije za zaštitu nacionalnih manjina („Sl. list SFRJ“, br. 6/98)

[5] Zakon o ratifikaciji Međunarodne konvencije o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije („Sl. list SFRJ“, br. 31/67)

[6] „Službeni list SRJ”, br. 11/02, “Sl. list SCG”, br. 1/03 – Ustavna povelja i “Službeni glasnik RS”, br. 72/09 – dr. zakon, 97/13 – odluka US i 47/18

[7] „Službeni glasnik RS“, br. 23/22

[8] Komitet Ujedinjenih nacija za ekonomska, socijalna i kulturna prava, Opšti komentar br. 7: Pravo na adekvatno stanovanje (član 11. stav 1. Pakta): prinudna iseljenja, 1997, tač. 13, 15. i 16.

[9] „Službeni glasnik RS”, br. 104/16 i 9/20 – dr. zakon

POVERENIK ZA ZAŠTITU RAVNOPRAVNOSTI
Milan Antonijević

771-26 Preporuka mera Sekretarijatu Grada Beograda za socijalnu zaštitu