br. 07-00-00398/2025-02 datum: 20.5.2025.

Postupajući u okviru zakonom propisane nadležnosti[1] da prati sprovođenje zakona koji se tiču zabrane diskriminacije i upućuje preporuke mera organima javne vlasti i drugim licima za ostvarivanje ravnopravnosti i zaštite od diskriminacije, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti upućuje Opštini Vladimirci

PREPORUKU MERA ZA OSTVARIVANjE RAVNOPRAVNOSTI I ZAŠTITE OD DISKRIMINACIJE

Poverenik za zaštitu ravnopravnosti preporučuje Opštini Vladimirci da:

• preduzme sve mere i aktivnosti iz svoje nadležnosti kako bi obezbedili uključivanje i podsticanje ravnomerne zastupljenosti žena i muškaraca u svim sferama političkog i javnog odlučivanja u vršenju javnih funkcija u organima jedinice lokalne samouprave.

Potrebno je da Opština Vladimirci o preduzetom obavesti Poverenika u roku od 30 dana od prijema preporuke mera za ostvarivanje ravnopravnosti.

Protiv ove preporuke mera za ostvarivanje ravnopravnosti, u skladu sa zakonom, nije dopuštena žalba niti bilo koje drugo pravno sredstvo.

Obrazloženje

Povereniku za zaštitu ravnopravnosti obratio se dopisom građanin u kojem je ukazao da su svi članovi opštinskog veća u Vladimircima muškarci. S tim u vezi, Poverenik je izvršo uvid u zvaničnu veb stranicu Opštine Vladimirci[2] i utvrdio da su članovi Opštinskog veća dr Goran Zarić iz Belotića, Zoran Ranković iz Matijevca, Branimir Kovačević iz Jalovika, Đorđe Šarčević iz Matijevca ,Darko Gajić iz Jalovika, Dragan Kovačević iz Vladimiraca, Mirko Lazarević iz Vladimiraca, Miloš Cvejić iz Jazovnika, Srećko Paležević iz Prova, odnosno da među članovima nema žena.

Položaj žena u Republici Srbiji u mnogim oblastima nepovoljniji je u odnosu na položaj muškaraca. Žene se  i dalje suočavaju sa brojnim teškoćama i preprekama u ostvarivanju prava na ravnopravnost, a među kojima je i učestvovanje u političkom i javnom odlučivanju prilikom vršenja javnih funkcija.

Konvencija o eliminisanju svih oblika diskriminacije žena koju je Republika Srbija ratifikovala, između ostalog, propisuje obavezu države da u svim oblastima, a posebno u političkoj, društvenoj, ekonomskoj i kulturnoj, preduzima odgovarajuće mere kako bi obezbedila potpun razvoj i napredak žena, kako bi im se garantovalo ostvarivanje i uživanje ljudskih prava i osnovnih sloboda, ravnopravno sa muškarcima. Odredbom člana 7. Konvencije određeno je da države članice preduzimaju sve potrebne mere za otklanjanje diskriminacije žena u političkom i javnom životu, a posebno su dužne da obezbede da pod jednakim uslovima žene glasaju na svim izborima i budu birane u sva tela koja se biraju putem javnih izbora, kao i da učestvuju u kreiranju i sprovođenju vladine politike i da zauzimaju rukovodeće položaje i obavljaju sve javne funkcije na svim nivoima vlasti. Obaveza da se ženama obezbedi ravnopravni pristup i puno učešće u strukturama moći i odlučivanja, regulisana je i Pekinškom deklaracijom i Platformom za akciju iz 1995. godine, u kojima se navodi da je osnaženje i unapređenje društvenog, ekonomskog i političkog statusa žena od osnovne važnosti za postizanje odgovorne i transparentne vlasti, te da nizak procenat žena među ekonomskim i političkim organima koji odlučuju na lokalnom, državnom, regionalnom i međunarodnom nivou održava strukturalne barijere i nemogućnost pristupa, koje se moraju rešavati putem afirmativnih mera. Takođe, relevantni su i usvojeni Ciljevi održivog razvoja^[4] i cilj broj 5. Rodna ravnopravnost u okviru kojeg je definisan podcilj 5.5. da je potrebno obezbediti da žene u potpunosti i efektivno učestvuju i imaju jednake mogućnosti za rukovođenje na svim nivoima donošenja odluka u političkom, privrednom i javnom životu.

Ustav Republike Srbije[3] u članu 15. propisuje da država jemči ravnopravnost žena i muškaraca i razvija politiku jednakih mogućnosti. Takođe odredbama člana 21. Ustava Republike Srbije zabranjena je svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta.

Ustavna zabrana diskriminacije bliže je razrađena Zakonom o zabrani diskriminacije, koji u članu 2. stav 1. tačka 1. propisuje da diskriminacija i diskriminatorno postupanje označavaju svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje, odnosno propuštanje (isključivanje, ograničavanje ili davanje prvenstva), u odnosu na lica ili grupe kao i na članove njihovih porodica, ili njima bliska lica, na otvoren ili prikriven način, a koji se zasniva na rasi, boji kože, precima, državljanstvu, nacionalnoj pripadnosti ili etničkom poreklu, jeziku, verskim ili političkim ubeđenjima, polu, rodu, rodnom identitetu, seksualnoj orijentaciji, polnim karakteristikama, nivoom prihoda, imovnom stanju, rođenju, genetskim osobenostima, zdravstvenom stanju, invaliditetu, bračnom i porodičnom statusu, osuđivanosti, starosnom dobu, izgledu, članstvu u političkim, sindikalnim i drugim organizacijama i drugim stvarnim, odnosno pretpostavljenim ličnim svojstvima.

Odredbama čl. 15-27a. Zakona o zabrani diskriminacije propisani su posebni slučajevi diskriminacije, pa je tako članom 20. zabranjena diskriminacija na osnovu pola, odnosno propisano je načelo poštovanja jednakih prava i sloboda žena i muškaraca u političkom, ekonomskom, kulturnom i drugom aspektu javnog, profesionalnog, privatnog i porodičnog života. doba. Takođe, zabrana diskriminacije na osnovu pola se odnosi i na zabranu javnog ili privatnog priznavanja pogodnosti u odnosu na pol kao i zbog promene pola, zabranu postupanja u skladu sa predrasudama i stereotipima koji su zasnovani na ideji podređenosti ili nadređenosti polova.

Od značaja su i brojna dokumenta Saveta Evrope i organa Evropske unije: Rezolucija o uravnoteženom učešću muškaraca i žena u odlučivanju (1995), Rezolucija Evropskog parlamenta o ženama u odlučivanju^[ (2000), Rezolucija Evropskog parlamenta o ženama u međunarodnoj politici (2006), Rezolucija Saveta Evrope 95/c 168/02 (1995), Preporuka o uravnoteženom učešću žena i muškaraca u političkom i javnom odlučivanju (2003) i dr.

Takođe, koristimo priliku i da ukažemo da je Savet evropskih opština i regiona (CEMR) – asocijacija koja okuplja više od 150.000 lokalnih i regionalnih vlasti iz četrdeset zemalja Evrope – 2006. godine usvojio Evropsku povelju o rodnoj ravnopravnosti na lokalnom nivou[4]. Ovu povelju je u Srbiji do sada potpisalo 48 lokalnih samouprava[5]. U povelji je navedeno da je ravnopravnost žena i muškaraca fundamentalni preduslov demokratije i da demokratsko društvo ne može dozvoliti da se sposobnost, znanje, iskustvo i kreativnost žena zanemari. Lokalna samouprava mora između ostalog, da obezbedi uključivanje, prisustvo i učešće žena iz različitih sredina i starosnih grupa u svim sferama političkog i javnog odlučivanja, da prizna jednako pravo žena i muškaraca da glasaju i da budu kandidati i vrše funkciju na koju su izabrani. U povelji je navedeno da je podjednako učešće žena i muškaraca u procesima odlučivanja preduslov za demokratsko društvo. Pravo na ravnopravnost žena i muškaraca zahteva da lokalne i regionalne vlasti preduzmu sve odgovarajuće mere i usvoje sve potrebne strategije u cilju promovisanja podjednake zastupljenosti i učešća žena i muškaraca u svim sferama uprave.

Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku[6], a na osnovu popisa stanovništva koje je sprovedeno 2022. godine, žene čine 51,4% ukupnog stanovništava Republike Srbije, a muškarci 48,6%. Prema podacima iz publikacije „Žene i muškarci u Republici Srbiji^[7] za 2024. godinu među funkcionerima, zakonodavcima i rukovodiocima je 65% muškaraca, dok je svega 13,3% žena predsednica opština ili gradonačelnica, a 37,6% odbornica u skupštinama opština i gradova.

Poverenik je u aprilu 2017. godine uputio preporuku mera za ostvarivanje ravnopravnosti svim jedinicama lokalne samouprave u Srbiji. Zatim je Poverenik svim jedinicama lokalne samouprave dostavio upitnik, kako bi pratio implementaciju preporuke i stanje u oblasti ostvarivanja rodne ravnopravnosti u jedinicama lokalne samouprave. Na upitnik je odgovorilo svih 145 jedinica lokalne samouprave, zaključno sa krajem maja 2021.godine, s tim što su podaci o zastupljenosti na čelnim pozicijama u opštini ažurirani i nakon pomenutog perioda. Poređenje analiza zastupljenosti žena na lokalnom nivou 2017. i 2021. godine, pokazuje da je napravljen primetan pomak na velikoj većini pozicija odlučivanja na lokalnom nivou. Procenat žena, kao manje zastupljenog pola u svim skupštinama gradova i opština, još uvek nije dostigao ciljani nivo, pre svega zbog određenog broja opština koje nisu bile obuhvaćene redovnim lokalnim izborima. S tim u vezi, zastupljenost žena u lokalnim skupštinama povećana je sa 34,8% na 38,6%, u periodu između 2017-2021. godine, odnosno povećana je za 3,8% procenata. Pored toga, porast u zastupljenosti žena zabeležen je i na pozicijama predsednika skupština JLS – sa 14% na 21.1% (+7,1%) i zamenika predsednika skupština JLS – sa 24% na 26,1% (+2,1%). Poput većine pozicija odlučivanja na lokalnom nivou, i zastupljenost žena u opštinskim/gradskim većima beleži rast u odnosu na prethodno sagledavanje stanja. Prema rezultatima iz 2021. godine, žene su u opštinskim/gradskim većima zastupljene sa 23,6%, što je porast od 4,6% u odnosu na 2017.godinu.[8]

Nacionalna strategija za rodnu ravnopravnost za period od 2021. do 2030. godine[9] osnovni je strateški dokument Republike Srbije koji je donet sa ciljem unapređivanja rodne ravnopravnosti. Opšti cilj Strategije za rodnu ravnopravnost je prevazilaženje rodnog jaza i ostvarivanje rodne ravnopravnosti kao preduslov za razvoj društva i poboljšanje svakodnevnog života žena i muškaraca, devojčica i dečaka. Dalje, kao jedan od posebnih definisano obezbeđene jednake mogućnosti za ostvarivanje i zaštitu ljudskih prava kao pretpostavka razvoja i bezbednog društva, a kao mera za ostvarivanje istog jačanje kapaciteta, unapređivanje institucionalnog i normativnog okvira rodne ravnopravnosti u političkom životu i obezbeđivanje ravnopravnog učešća žena i muškaraca, posebno ranjivih grupa u odlučivanju o javnim poslovima.

U Strategiji je između ostalog ukazano na potrebu ravnopravnog učešće žena i muškaraca u političkom i javnom životu. U opisu stanja rodne ravnopravnosti u Republici Srbiji navedeno je da iako je zastupljenost žena u skupštinama na svim nivoima povećana, i nadalje se beleži mali udeo žena među predsednicima opština i gradonačelnicima, zastupljenost žena u Pokrajinskoj vladi (14%) niža je od njihove zastupljenosti u Vladi Srbije. Naime, rodni jaz i dalje je prisutan u političkom životu, posebno u političkim strankama, pristupu rukovodećim mestima u institucijama, javnim ustanovama, najvišim pozicijama u JLS i mesnim zajednicama. Ravnopravno učešće žena u političkom i javnom životu od suštinske je važnosti za postizanje COR – Agende 2030, posebno cilja 5. Iako je rodni jaz u ovoj oblasti smanjen, a angažovanje žena u političkom životu povećano posebno njihova zastupljenost u skupštinama na nacionalnom, pokrajinskom i lokalnom nivou⁶⁵⁰, još uvek je manje žena među donosiocima odluka (UN: indikator 5.5.1). Najveći rodni jaz je na najvišim pozicijama u JLS i mesnim zajednicama^, te su žene manje zastupljene na mestima predsednika opština, ambasadora, kao i na rukovodećim položajima u javnim preduzećima. Pored zastupljenosti žena u organima javne vlasti, jednako je značajna i njihova zastupljenost na rukovodećim mestima u tim organima; procedure koje omogućavaju uticaj na odlučivanje o javnim poslovima; kao i prevazilaženje stereotipa koji politički angažman žena redukuju na samo oblasti društvenog života koje se tradicionalno smatraju ženskim poslovima (porodica, socijalna pitanja, briga o deci, starima, osobama sa invaliditetom i ponekada zdravstvena zaštita, obrazovanje i kultura).

U Redovnom godišnjem izveštaju iz 2024. godine[10] ukazano je su u okviru izveštaja Kancelarije za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR) od 28. februara 2024. godine date preporuke sa ciljem da se dodatno unapredi sprovođenje izbora a u kojima se pored ostalog ističe potreba da se uspostave dodatni mehanizmi i podsticaji kako bi se, osim podsticanja većeg učešća žena u političkom životu, povećala njihova vidljivost i unapredila njihova uloga u politici. Ukazano je na potrebu da se uspostave dodatni mehanizmi i podsticaji kako bi se političke stranke motivisale da promovišu učešće žena u političkom životu, povećaju njihovu vidljivost tokom izbornih kampanja i unaprede njihovu ulogu u politici, te da bi poveravanjem većeg broja resora manje zastupljenom polu, pored strateškog opredeljenja Republike Srbije i postupanja po datim preporukama, pokazala privrženost Vlade ka ostvarivanju rodne ravnopravnosti u oblasti političkog delovanja i javnih poslova.

U Posebnom izveštaju Poverenika za zaštitu ravnopravnosti o diskriminaciji žena[11] ukazano je da su žene iz manjinskih grupa izuzetno podzastupljene u političkom i javnom životu, odnosno, da ih skoro uopšte nema. U tom smislu, treba preduzeti sve neophodne mere kako bi politički i javni život u Srbiji oslikavao strukturu stanovništva i uključio ravnomerno žene i muškarce, iz svih društvenih i manjinskih grupa.[12] Žene iz određenih društvenih grupa (žene sa invaliditetom, žene iz ruralnih sredina, starije žene, pripadnice nacionalnih manjina i dr.), ostaju na margini društva i doprinos koji mogu da daju razvoju zajednice i prevazilaženju poteškoća unutar zajednice, ostaje neiskorišćen.

Dakle, neophodno je koristeći predviđene mehanizme stvoriti mogućnost da žene, kao i muškarci obavljaju javne dužnosti na svim nivoima vlasti u skladu sa ustavnom garancijom ravnopravnosti muškaraca i žena i dužnosti državnih organa da razvijaju politiku jednakih mogućnosti.

Sagledavajući sve navedeno, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti, saglasno članu 33. tačka 9. Zakona o zabrani diskriminacije, upućuje preporuku Opštini Vladimirci, uz obavezu da je obavesti o preduzetim merama u cilju sprovođenja ove preporuke, u roku od 30 dana od dana prijema preporuke mera za ostvarivanje ravnopravnosti.

[1] Zakon o zabrani diskriminacije („Službeni glasnik RS”, broj 22/09 i 52/21), član 33. stav 1. tačka 9)

[2] https://vladimirci.org.rs/web/opstinsko-vece/

[3] Ustav Republike Srbije („Službeni glasnik RS“, broj 98/06 i 115/2021)

[4] http://euintegracije.skgo.org/upload/Document/Doc/2014_01/Brosura_POVELJA_200x200_Final_2012_WEB_1str.pdf

[5] Stalna konferencija gradova i opština, pristupljeno 20. marta 2017. godine

[6] https://popis2022.stat.gov.rs/sr-Cyrl/

[7]Žene i muškarci u Republici Srbiji, RZS, 2024, dostupno na: https://publikacije.stat.gov.rs/G2024/pdf/G20246004.pdf

[8] https://ravnopravnost.gov.rs/wp-content/uploads/2022/07/Analiza-rodna-ravnopravnost-na-lokalnom-nivou.pdf

[9] https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/vlada/strategija/2021/103/1

[10] https://ravnopravnost.gov.rs/wp-content/uploads/2025/03/PZR_RGI-2024_14.3.2025_FINAL.pdf

[11]https://ravnopravnost.gov.rs/wp-content/uploads/2012/11/images_files_Poseban_izvestaj_o_diskriminaciji_zena_priprema_korigovana-1.pdf

[12] Poseban izveštaj Poverenika za zaštitu ravnopravnosti o diskriminaciji žena, Beograd, maj 2015. godine

POVERENICA ZA ZAŠTITU RAVNOPRAVNOSTI

Brankica Janković

4419-25 Preporuka mera Opštini Vladimirciи